Fatma Aliye

Türkiyeli Kadın Yazarlar sitesinden
Atla: kullan, ara

Fatma Aliye Hanım (Topuz)

(22 Ekim 1862-­13 Temmuz 1936, İstanbul)

Türk edebiyatının ilk kadın yazarı olarak tarihe geçmiştir. Zafer Hanım’ın 1877 yılında yayımladığı, Aşk-­ı Vatan adlı romanı Fatma Aliye’nin ilk yapıtından önce yayımlanmış olsa da edebiyat dünyasına Zafer Hanım’dan daha fazla yapıt kazandırdığı için bu unvanını korumaktadır. Adviye Rabia Hanım ile avukat ve tarihçi olan bürokrat Ahmet Cevdet Paşa’nın kızıdır. Ali Sedat ile Osmanlı feminist hareketinde ablasından daha radikal bir duruş sergileyecek olan Emine Semiye’nin ablasıdır. Döneminde henüz kızlar için okullar açılmadığından eğitimini evde görmüştür. Kuran, tarih ve felsefe üzerine özel ders alır; kendi kendine gizlice Fransızca öğrenir. Aliye’nin bu eğitim süreci, daha sonra birlikte kitap yazacakları dönemin popüler yazarı Ahmet Mithat Efendi’nin 1911 yılında Aliye 33 yaşındayken yayımladığı, yer yer Aliye’nin de mektuplarına yer verdiği Fatma Aliye: Bir Osmanlı Kadın Yazarın Doğuşu adlı biyografide ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

On yedi yaşında babasının kendisine uygun bulduğu Mehmet Faik Bey ile evlendi. Bu evlilikten dört kızı oldu: Hatice Faik Topuz Muhtar (d.1880); Ayşe Faik Topuz (1884–1967); Nimet Faik Topuz Selen (1900–1972); Zübeyde İsmet Faik Topuz (1901). Aliye kendisinden daha az eğitimli ve entelektüel olan eşiyle anlaşmakta zorluk çekti; evlilikte yaşadığı bu sıkıntıyı romanlarında çok iyi eğitim almış kadın kahramanların babalarının seçtiği, entelektüel ilgisi daha az olan erkeklerle yaptıkları evliliklerinde yaşadıkları mutsuzlukları konu edinerek okuyucuyla paylaştı. Babasından, erkek kardeşinden ve kocasından icazet alarak, George Ohnet’nin Volonté adlı yapıtını Meram adıyla çevirdi ve 1889 yılında “Bir Kadın” imzasıyla yayımladı. Bu çeviriyle edebiyat dünyasına adım atarak bir süre yapıtlarını “Mütercime-­i Meram” imzasıyla yayımladı. Ahmet Mithat Efendi'yle birlikte 1891 yılında “Hayal” kısmını kaleme aldığı, Hayal ve Hakikat’i yayımladı, sonra sırasıyla bu sefer kendi adıyla Muhadarat (1891); Refet (1897); Levayih-­i Hayat (1897); Udi (1899) ve Enin (1912) adlı romanları basıldı. Udi 1899 yılında Gustave Séon tarafından Fransızca’ya çevrildi.

Roman türünde yapıtların dışında, felsefeye ve tarihe de ilgi duyuyordu. 1899 yılında Hanımlara Mahsus Gazete’de tefrika edilen daha sonra kitaplaştırılan, filozofların biyografilerinden oluşan Teracim-­i Ahval-­i Felasife adlı yapıtıyla felsefi bir deneme olan Tedkik-­i Ecsam’ı (1901) yayımlar. Kosova Zaferi ve Ankara Hezimeti (1912) ile yarım kalan Ahmet Cevdet Paşa ve Zamanı (1912-­13) tarih yapıtlarıdır. İlk kadınlara ait süreli yayın Hanımlara Mahsus Gazete’nin devamlı kalemlerindendir. Makalelerinde kadınların kurtuluşunun İslam’ın ataerkil yorumdan arındırılmış halinde olduğuna işaret etmektedir. İslam hukuku hakkındaki geniş bilgisiyle İslam’ın sonradan gelişen ataerkil örf ve adetlerle yanlış yorumlandığı ve kadınları tahakküm altına alan uygulamalara sahne olduğunu vurgular. Mahmud Esad Efendi’nin çokeşlilik konusunu tartıştığı “Taaddüd-­i Zevcat” başlıklı makalesine, “Taaddüd-­i Zevcat’a Zeyl" (1899) adlı yazıyla yanıt vererek, o günlerde Osmanlı aydınlarının sıkça tartıştığı çok eşlilik konusuna bir kadın yazar olarak eleştirileriyle katıldı. İslamın ilk zamanlarında yaşamış kadınların biyografilerini yazdığı Ünlü İslam Kadınları (1895) çalışması bugün yeni yeni oluşmaya başlayan feminist tarih bilincinin en erken örneğidir.

1891 yılında Tercüman-ı Hakikat gazetesinde tefrika edilen, 1892 yılında kitap olarak yayımlanan Nisvan-­ı İslam adlı yapıtı, ev ziyaretleri yapan Avrupalı kadın gezginlerin Osmanlı kadını hakkındaki yanlış izlenimlerini düzeltmek için kaleme almıştır. “Cariyelik Üzerine”, “Evlilik ve Çokeşlilik Üzerine” ve “Moda ve Musiki Üzerine” olmak üzere üç bölümden oluşan yapıt, 1894’te Rus şarkiyatçısı Olga de Labedeff ve Nazime Roukié tarafından olmak üzere iki kere Fransızcaya, Beyrut’ta tefrika edilmek üzere ise Arapçaya çevrildi. Yapıtları 1893’de Chigaco Kitap Sergisinde sergilendi. Aynı serginin “The Woman’s Library of The World’s Fair” adlı kataloğunda biyografisi ve yapıtları yer aldı. Ne davet edildiği Chigaco kitap fuarına ve ne de yedi yıl sonra davet edildiği Paris’teki bir başka kitap fuarına katıldı.

Çağdaşı olan kadın edebiyatçılarla sıkı ilişki içindeydi. Hanımlara Mahsus Gazete’de Makbule Leman ve Şair Nigar’ı yazılarıyla destekledi ve yapıtlarını tanıttı. Osmanlı kadın hareketine yalnızca yazılarıyla katkıda bulunmadı, ilk kadın derneği olan Cemiyet-­i İmdadiye’yi kurdu. 1897 Yunan savaşında ölen askerlerin aileleri için bağış topladı. Osmanlı Hilal-­i Ahmer ve Müdafaa-­i Milliye Osmanlı Kadınlar Heyeti’nde de aktif olarak çalıştı.

Hayatının son yılları evi terk eden küçük kızı İsmet’in nerede olduğunu aramakla geçti. Kızının yokluğuna bir de Hristiyanlığı kabul ederek rahibe olduğu söylentileri eklenince sağlığı iyice bozulan yazar, tedavi için sık sık Fransa’ya yolculuk etti, bir yandan da kızının izini mektuplar aracılığıyla sürmeyi ihmal etmedi. Bu mektuplar, "Atatürk Kitaplığı Fatma Aliye Hanım Evrakı Kataloğu I" adıyla yayımlanan Mübeccel Kızıltan ve Tülay Gençtürk’ün titizlikle hazırladıkları evraklarının içinde bulunmaktadır.

Fatma Aliye’nin İslam’a yaptığı vurgu, bazı yazar ve akademisyenlerce onun İslamcı bir “feminist” yazar olduğunu düşündürmüştür. Ancak Fatma Aliye’nin, aldığı eğitim ve birikimiyle çok kültürlü bir bakış açısına sahip olduğunu söylemek daha doğrudur. Romanlarında aile ve evlilik çerçevesinde kadınların yaşadığı aldatılma, eşler arasındaki eğitim farkının yarattığı uyumsuzluk gibi sorunları tespit etmekle kalmaz; Refet ve Udi romanlarında görüleceği gibi kadınlara sorunlarını aşmak için ekonomik bağımsızlıklarına kavuşmaları gerektiğini belirterek, yol gösterici olur.

Yapıtları

  • Ahmet Cevdet Paşa ve Zamanı. İstanbul: Kanaat Matbaası, 1916.
  • Enin. İstanbul: Karabet Matbaası, 1912.
  • Hayâl ve Hakikat. (Ahmet Mithat ile birlikte) İstanbul: Tercüman-­ı Hakikat Matbaası, 1891.
  • İsti’lâ-­yı İslam. İstanbul: Tahir Bey Matbaası, 1900.
  • Levayih-i Hayat. İstanbul: Hanımlara Mahsus Gazete Matbaası, 1898.
  • Meram. (Volonté, G. Ohnet). İstanbul: Kaspar Matbaası, 1890.
  • Nisvan-ı İslam. İstanbul: Tercüman-­‐ı Hakikat Matbaası, 1892.
  • İslam Kadınları. İstanbul: İnkılab Yayınları, 2009.
  • Refet. İstanbul: Kırk Anbar Matbaası, 1897.
  • Taaddüd-­i Zevcât’a Zeyl. İstanbul: Malumat, 1899.
  • Tarih-­i Osmaniyenin Bir Devre-i Mühimmesi: Kosova Zaferi ve Ankara Hezimeti. İstanbul: Kanaat Matbaası, 1915.
  • Tedkik-i Ecsam. İstanbul, Hanımlara Mahsus Gazete Matbaası, 1901.
  • Teracim-­i Ahval-­i Felasife. İstanbul: Hanımlara Mahsus Gazete Matbaası, 1900.
  • Udi. İstanbul: İkdam Matbaası, 1898.

Kaynakça

  • Ahmet Mithat, Fatma Âliye Hanım yahut Bir Muharrire-i Osmaniyenin Neşeti, İst., 1311/1893.
  • ——. Fatma Aliye Bir Osmanlı Kadın Yazarın Doğuşu. Osmanlıcadan çeviren Bedia Ermat. İstanbul: Sel Yayıncılık, 1994.
  • ——. Fatma Aliye Hanım yahut Bir Muharrire-­i Osmaniye’nin Neşeti. Çev. Lynda Goodsell Blake, Yayına haz. Müge Galin. İstanbul: İsis Yayımcılık, 1998.
  • Aksoy, Nazan. “Fatma Aliye Hanım’ın ‘Muhazarat’ında Kadın Açısı”. Batı ve Başkaları. İstanbul: Düzlem Yayınları, 1996. 85-­102.
  • Akşit, Elif Ekin. “Fatma Aliye’s Stories: Ottoman Marriages Beyond the Harem”. Journal of Family History 35 (3). 207-­218.
  • Aşa, Emel. “Fatma Aliye Hanım, Hayatı, Sanatı, Eserleri, Fikirleri”. Yayımlanmamış doktora tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 1993.
  • Barbarosoğlu Karabıyık, Fatma. Fatma Aliye: Uzak Ülke. İstanbul: Timaş Yayınları, 2007.
  • Canbaz, Firdevs. Fatma Aliye. (Fatma Aliye’nin Eserlerinde Kadın Sorunu). İstanbul: Timaş Yayınları, 2010.
  • Çakır, Serpil. “Fatma Aliye(1862-­‐1936)”. A Biographical Dictionary of Women’s Movements and Feminisms. Central, Eastern, and South Eastern Europe, 19th and 20th Centuries. Ed. Francisca de Haan, Krassimira Daskalova and Anna Loutfi. Budapeşte ve New York: Central European University Press, pp.21-­24.
  • Çeri, Bahriye. “Bir Kadın ve Ahmet Mithat Efendi”. Tarih ve Toplum 203 (Kasım 2000): 29-34.
  • Esen, Nüket. “Bir Osmanlı Kadın Yazarın Doğuşu”. Journal of Turkish Studies-Türklük Bilgisi Araştırmaları, Agah Sırrı Levend hatıra sayısı I, Vol. 24, Cambridge: Mass, 2000.
  • ——. Türk Romanında Aile Kurumu. Ankara: Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu, 1991.
  • ——. “Türk Romanının Edebi Annesinden İki Eser Hoş Bir Tesadüf”. Virgül 58 (Ocak 2003): 49-­50.
  • İzbek, K. Kurtuluş. “Avrupa, Amerika ve Arap Basınında Bir Türk Romanı: ‘Dağarcıktan Ödemeler’”. E Edebiyat (Aralık 2002): 24-­26.
  • Galin, Müge. “Fatma Aliye Hanım: Osmanlı Kadınının Sesi”. Fatma Aliye Hanım yahut Bir Muharrire-i Osmaniye’nin Neşeti. Ahmet Mithat Efendi. 13-­33.
  • Göbenli, Mediha. “Fatma Aliye Hanım ve Şair Fıtnat Hanım”. Tarih ve Toplum 203 (Kasım 2000): 35-­40.
  • Kızıltan, Mübeccel ve Tülay Gençtürk. Atatürk Kitaplığı Fatma Aliye Hanım Evrakı Kataloğu I. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı, 1993.
  • Kızıltan, Mübeccel. atma Aliye Hanım Yaşamı-­Sanatı-Yapıtları ve Nisvan-­ı İslam. İstanbul: Mutlu Yayıncılık, 1993.
  • ——. “Öncü Bir Kadın Yazar: Fatma Aliye Hanım”. Fahir İz Armağanı, Journal of Turkish Studies—Türklük Araştırmaları Dergisi, Harvard Üniversitesi, 1990. 283-­322.
  • Kütükçü, Tamer. “Fatma Aliye’nin Udi’sinde Kadın ve Müziğin Modernizasyonu”. Varlık (Ekim 2004): 36-­42.
  • Necatigil, Behçet. “1892’de Çıkan ‘Muhâdarât’ı Batıda da Tanınan İlk Kadın Romancımız: Fatma Aliye Hanım”. Milliyet Sanat 240 (13.07.1977): 13-­15, 33.

Araçlar
Diğer dillerde
Kişisel araçlar