Fatmagül Berktay

Türkiyeli Kadın Yazarlar sitesinden
Atla: kullan, ara

Fatmagül Berktay

1978 yılında Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Uluslararası İlişkiler ve Siyaset Bilimi Bölümü’nü bitirdi. Başbakanlık Çevre Müsteşarlığı’nda Uluslararası İlişkiler uzmanı olarak çalıştı. 1992 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü'nde araştırma görevlisi oldu. İngiltere, York Üniversitesi’nde Kadın Araştırmaları okudu ve “Kadınlar ve Din: Baskı ve Direnme Söylemleri” (“Women and Religion: Discourses of Domination and Resistance”) başlıklı doktora tezini yazdı. Bu çalışma daha sonra Tektanrılı Dinler Karşısında Kadın adıyla kitaplaştırıldı (1996) ve İngilizce olarak Women and Religion adıyla 1998 yılında yayımlandı. Doktorasını Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde tamamlayan yazar 1995 yılında doçent, 2001 yılında da profesör unvanı aldı. İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde Siyasal Düşünceler Tarihi, Çağdaş Siyasal Teoriler, Demokrasi Teorisi, Modern Siyasal Kuramlar ve Tartışmalar, Siyasal Düşünceler Tarihinde Temel Metinler dersleri ile yine İstanbul Üniversitesi Kadın Sorunları Araştırma Merkezi (KSAUM) bünyesinde Feminist Teoriler, Kadın Araştırmalarında Temel Sorunlar derslerini vermektedir.

Yazarın akademik ilgi alanları arasında çağdaş siyaset teorisi, Türkiye’nin demokratikleşme sorunsalı; Türkiye’de ve dünyada kadınların durumu ve kadın hareketleri; din ve toplumsal cinsiyet yer alır. Özellikle son dönemde Hannah Arendt'in siyaset teorisi üzerine çalışan Berktay; kadın, toplumsal cinsiyet, feminizm konularını siyaset, tarih, felsefe ve edebiyat gibi sosyal bilimlerin farklı alanlarında tartışmaya açan çalışmalara imza atmıştır. Çeşitli gazete ve dergilerde yayımlanan 1982-1989 yılları arasında yazılmış yazılarının bir kısmı Kadın Olmak, Yaşamak, Yazmak (1992) adlı kitapta toplanmıştır. “Kadın olmak ile yazmak arasında karmaşık, çelişkili ve çoğu kez de acılı bir ilişki” (7) olduğunu söyleyen yazar, yazmayı “varoluş olanağı tanınmamış bir ruhun meydan okuması, isyanı” olarak görür ve “kadının kendi kendisine sahip çıkmasının aracı” (11) olabileceğinin altını çizer. Kitaptaki farklı alanlara (siyaset, edebiyat, tiyatro, sinema vs.) uzanan ancak “kadın” konusu özelinde buluşan yazılarında bu duyarlılığı öne çıkarır. Berktay daha sonraki çalışmalarında da bir varoluş alanı yaratma, kendi tarihini görünür kılma olanağı olarak kadınların yazma edimiyle olan ilişkilerini gündeme getirir.

Fatmagül Berktay ikinci kitabı Tektanrılı Dinler Karşısında Kadın’da üç büyük tek tanrılı dinde kadının konumunu karşılaştırmalı bir yaklaşımla ve disiplinlerarası bir kuramsal çerçeveyle incelemektedir. Kendisini kadınlar ile din arasındaki ilişkiyi araştırmaya yönelten nedenlerin “laik olmakla birlikte İslami kültürün egemen olduğu bir ülkede kadın olmanın yol açtığı varoluşsal sorunlar ve kaygılar” (12) olduğunu dile getirir. Ana Tanrıça inancından ataerkil tek tanrılı din yapılanmasına uzanan süreci irdeleyen yazar, her üç dinde de kadının erkek karşısında nasıl ikincilleştirildiği, kadın bedeninin denetlenmesinin nasıl meşrulaştırıldığını gözler önüne sererken, aynı zamanda ruh-beden ikiliğinin yaratılması ve söz konusu dinlerin bu ikiliğe yaklaşımı ile dünyadaki köktendinci yükselişin kadını konumlandırması üzerinde durur. Berktay “özgürleşme ve kendini gerçekleştirme çabası içindeki bütün kadınların ve erkeklerin, bir ideoloji olarak tektanrılı dinlerin insan yaşamını sınırlandırma, insanı kendisine yabancılaştırma ve verili düzeni koruma işlevleri üzerinde düşünme; bu dinlerin dayattıkları toplumsal cinsiyet kalıplarını ve eşitsiz cinsiyet ilişkilerini sorgulama; kısacası, din olgusuyla bir hesaplaşma gereksinmesiyle yüz yüze olduklarını” (12-13) ileri sürer.

Yazarın 2003 yılında yayımlanan Tarihin Cinsiyeti adlı kitabında bu kez erkekler tarafından yazılan ve kurgulanan tarih karşısında kadının statüsü ele alınmıştır. Tarihin erkek egemen düşüncenin iktidar aracı olarak işlev gördüğünün, cinsiyetlendirilmiş olduğunun altını çizen yazar, feminist bir tarih anlayışıyla hasır altı edilen kadın tarihini ortaya koymayı amaçlar. Kadın imgesinin tarihteki kurgulanışını da ele alan Berktay kitabında Havva’dan Eski Yunan'daki demonlara, Salem'in cadılarına, kadın vampirlere, femme fatale'lere ve “yıldızları özgürce izlemek isteyen” kadın yazarlara kadar mitsel tarih, popüler kültür ve edebiyatı içine alan geniş bir çerçeveden erkek yaratımı olan kadın imgeleri üzerinde durur. Kitapta ayrıca kadınların kendilerini tanımlamalarının ve “kendi deneyimlerine ve emellerine yabancı ya da düşman olduğunu düşündükleri bir dünyaya kendilerini sunmanın bir yolu” olarak özyaşamöykülerini yazmalarının kadın tarihi oluşturma açısından önemi vurgulanır. Bu doğrultuda “‘Karar Verme Selahiyeti’ne Sahip Bir Kadın” başlığıyla nitelenen Behice Boran ile yazar Suat Derviş’e de kendi adlarını kendileri koyan kadınlar olarak kitapta birer bölüm ayrılmıştır. Bütün bunların yanında yazar konuya yalnızca ezilen, dışlanan kadınlar açısından yaklaşmamakta; sömürgeleştirilen üçüncü dünya ülkeleri, Amerika’daki siyahiler gibi kadınların da dâhil olduğu “alt iktidar grupları”nın mağduriyetlerinin paralelliğine dikkat çekerek çerçevesini geniş tutmaktadır.

Yazarın birçok akademik dergi ve derlemede katkıları ile bilimsel bildirileri bulunmaktadır.

Yapıtları

  • Kadın Olmak, Yaşamak, Yazmak (1992)
  • Tektanrılı Dinler Karşısında Kadın (1996)
  • Women and Religion - A Comparative Study (1998)
  • Tarihin Cinsiyeti (2003)
  • Politikanın Çağrısı (2011)

Derlediği/yayıma hazırladığı kitaplar:

  • Feminizm ve Ezilmenin Çelişkileri, Caroline Ramazanoğlu (1998)
  • Türkiye’de ve Avrupa Birliği’nde Kadının Durumu: Başarılar, Sorunlar, Umutlar (2004)

Makaleler:
Kitap Derlemelerinde Yayımlanmış Makaleler:

  • “Eine zwanzigjahrige Geschichte: Das verhaltnis der türkischen Linken zur Frauenfrage”, Aufstand im Haus der Frauen,Hg., A.neusel, S.tekeli, M. Akkent, Orlando Frauenverlag, Berlin, 1991.
  • “Women’s Studies in Turkey”, Women’s Memory/ Kadınların Belleği, İst.: Metis, 1992.
  • “Institutionalization of the Turkish Women’s Movement as an Historical Experience”, Institutionalisierung der Frauenbewegung, Chancen und Risiken, Bonn, 1992.
  • “Türkiye’de Kadın Hareketi: Tarihsel Bir Deneyim”, Kadın Hareketinin Kurumlaşması, İst.: Metis, 1992.
  • “Looking from the ‘Other’ Side: Is Cultural Relativism A Way Out ?”, J. de Groot and M. Maynard, eds., Women’s Studies in the 1990’s: Doing Things Differently?, MacMillan Press, London, 1993.
  • “Has Anything Changed in the Outlook of the Turkish Left on Women?”, Şirin Tekeli, ed., Women in Turkish Society - A Reader, Zed Books, London, 1995.
  • “Sosyal Bilimlerin Gerçekliği Kurma İddiası Ne Noktada?”, Teorinin Aynasından Görünen Pratik, İst.: Yapı Kredi, 1995.
  • “Kadınların İnsan Hakları ve Türkiye”, Çağdaş Toplum Değerleri, der. Jale Baysal, İst.: ÇYDD, 1996.
  • “İslam’ın Hiyerarşiye Dayalı Eşitlik Söylemi”, Kadın Gerçeklikleri, der. Necla Arat, İst.: Say, 1996.
  • “Tanımlanması Serbest Bir Nesne”, Kadınların Gündemi, der. Necla Arat, İst.: Say, 1997.
  • “Nasıl Bir Demokrasi?”, Küresel Düşünce Grubu Paneller Dizisi, yay. haz. Süleyman Talay, İst.: Küyerel, 1997.
  • “İktidar: Paylaşmak mı, Dönüştürmek mi?”, 21. Yüzyılın Sonunda Kadınlar ve Gelecek, Ank.: TODAİE, 1998.
  • “İki Söylem Arasında Bir Yazar: Suat Derviş”, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Problemler, Araştırmalar, Tartışmalar, I. Uluslar arası Tarih Kongresi , Yay. Haz. Hamdi Can Tuncer, İst.: Tarih Vakfı Yurt, 1998.
  • “Yeni Bir Yurttaşlık Anlayışına Doğru”, Kadınlar Olmadan Asla, der. Zeynep Göğüş, İst.: Sabah, 1998.
  • “Cumhuriyet’in 75 Yıllık Serüvenine Kadınlar Açısından Bakmak”, 75 Yılda Kadınlar ve Erkekler, editör, Ayşe Berktay, Danışman Fatmagül Berktay, İst.: Tarih Vakfı, 1998.
  • “Yeni Kimlik Arayışı Eski Cinsel Düalizm: Peyami Safa’nın Romanlarında Toplumsal Cinsiyet”, Bilanço 1923-1998, Tarih Vakfı, Uluslararası Kongre Kitabı, Cilt 1, 1999.
  • “Kadınların İnsan Hakları: Uluslararası İnsan Hakları Hukukunda Yeni Bir Açılım”, Türkiye’de İnsan Hakları, der. Bülent Tanör ve Oktay Uygun, İst.: Yapı Kredi, 2000.
  • “Die Grenzen der Idenitatspolitik und die islamistiche Frau”, Die ‘neue’ muslimische Frau. Standpunkte und Analysen, ed. Barbara Pusch, Orient Institut der DMG, 2001.
  • “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Feminizm”, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce, Cilt I: Cumhuriyet’e Devreden Düşünce Mirası, İst.: İletişim, 2001.
  • “Doğu ile Batı’nın Birleştiği Yer”, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce, Cilt III: Batıcılık, İst.: İletişim, 2002.
  • “Heidegger ve Arendt’te Özgürlük: Bir Kesişme Noktası”, Liberalizm, Devlet, Hegemonya, der. Fuat Keyman, İst.: Everest, 2002.
  • “Europe Between Modernism and Post-Modernism”, La Metamorphose de L’Europe Comme Probleme Phenomenologique, eds., Önay Sözer, Ali Vahit Turhan, İst.: Türkiye Felsefe Kurumu, 2002.
  • “Hannah Arendt: A Pearl Diver”, Metaphysics and Politics: Martin Heidegger and Hannah Arendt, eds., S.Y.Öge, Ö.Sözer,F.Tomkinson, Bosphorous University Press, İstanbul, 2002.
  • “Islamist Conception of Gender Equality”, Mediterranean Women and Democracy, Unesco/Ksaum, İstanbul 2002.
  • “Felsefeyi Öteki’ne Açmak”, Necla Arat’a Armağan, İst.: Beta, 2004.
  • “Sofokles’in Antigonesi’nde Adalet (Dike) ve Kibir (Hubris)”, Bülent Tanör Armağanı, der. Öget Öktem Tanör, İst.: Legal, 2004.
  • “Introduction : Building Bridges to Raise Mutual Understanding and Collaboration”, The Position of Women in Turkey and in the EU:Achievements, Problems, Prospects, Ka-Der Press, İstanbul, 2004.
  • “Sahiplenici Bireyden, Düşünen İnsana”, Bülent Tanör’e Armağan, der. M.Ö.Alkan, İst.: Oğlak, 2006.
  • “La condizione femminilae in Turchia e nell’Unione europa:la necessita di una prospettiva comparata”, Dalla piccola alla grande Europa, a cura di Daniele Pasquinucci, Cooperativa Libraria Universitaria Editrice Bologna, 2006.
  • “La situacion de la mujer en Turquia en el marco del proceso de adhesion a la UE”, Turquia Y La UE: Trazando el Camino A Seguir, Coordinado par Alexandre Muns, Fundacio CİDOB, Barcelona, 2006.

Çeviriler:

  • Edebiyat, Müzik ve Felsefe Üzerine, A. Jdanov, İst.: Kaynak, 1996.
  • İttihatçılıktan Kemalizme, Feroz Ahmad, İst.: Kaynak, 1996.
  • Kapitalizm ve Sonrası Meta Üretiminin Yükselişi ve Çöküşü, George Thomson, İst.: Kaynak, 1997.
  • Sosyolojik Çözümlemenin Tarihi, Robert Nisbet, Tom B. Bottomore, İst.: Ayraç, 1997.
  • Kadın ve Eşitlik, Ann Oakley, Juliet Mitchell, İst.: Pencere, 1998.
  • Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğuşu, Paul Wittek, İst.: Pencere, 2000.

Kaynakça

Söyleşiler:

Araçlar
Diğer dillerde
Kişisel araçlar