Sabiha Sertel

Türkiyeli Kadın Yazarlar sitesinden
Atla: kullan, ara

Sabiha Sertel

Tam adı Sabiha Nazmi Zekeriya Sertel'dir. Sabiha Zekeriya imzasını da kullandı. 1895 yılında Selanik'te doğdu. 1902 yılında ilkokula başladı. Ortaokul ve liseyi Selanik'te Terakki Mektebi'nde tamamladı. Bir süre Fransız Mektebi'ne devam etti. Eğitimine 1911 yılında arkadaşlarıyla birlikte, ilerleme anlamına gelen Tefeyyüz Cemiyeti adını verdikleri okuma grubunda devam etti. “Osmanlı Cemiyetinde Kadın” başlıklı makalesi yılın en iyi makalesi ödülünü aldı. 1912 yılında Hilal-i Ahmer Hastanesi'nde gönüllü hastabakıcılığa yazıldı. 1913 yılında ailesiyle birlikte Selanik'ten İstanbul'a taşındı. 1915'te gazeteci Mehmet Zekeriya Sertel'le evlendi. Nikâhta Sabiha Hanım'ın şahitliğini zamanın Başbakanı Talat Paşa, Zekeriya Bey'in şahitliğini Atatürk dönemi Dış İşleri Bakanı Tevfik Rüştü (Aras) yaptı. 1917 yılında kızı Sevim doğdu. 1919 yılında kocası Zekeriya Bey tutuklandı. Sabiha Hanım 6 Mart 1919'dan 25 Aralık 1919'a dek 17 sayı olarak yayımlanan Büyük Mecmua'nın imtiyazını üzerine aldı. Burcu Ertuna Biçer, "Sabiha Sertel’de Kadın Sorunu ve İdeolojik Duruş" adlı yazısında Sertel'in burada kadın meselesi üzerine yazdığı yazılarda, kadınlara yasal eşitliği savunan birinci dalga feminizminin etkilerinin görülebileceğinin altını çizer.

Sertel, Roman Gibi adlı anı kitabında Büyük Mecmua'nın çıkışına ilişkin görüşlerini şöyle ifade eder:

"Ümitsizliğe düşüp etrafa zehir saçacağımıza yahut herkese milletin geleceğinden ümit kalmadığını yayacağımıza oturup elbirliği ile çalışmak ve milletin kültür bakımından yükselmesini ve gerçek bir millet olmasını sağlamaya çalışmak gerekir."

Derginin gönüllü çalışan yazarları arasında Ömer Seyfettin, Ali Canip, Falih Rıfkı, Yusuf Ziya, Orhan Seyfi, Faruk Nafiz, Köprülüzade Fuat, Mehmet Emin Yurdakul, İsmail Hakkı, Tekin Alp ve Yaşar Nuri gibi yazarlar vardı.

Derginin kapanmasının ardından Halide Edip'in aracı olduğu bir burs sayesinde, eşi ve çocuklarıyla, eğitimine devam etmek üzere ABD'ye gitti. 1919-1923 yılları arasında Bernard Koleji'nde dil eğitimi aldıktan sonra Columbia Üniversitesi Sosyal Çalışmalar Okulu'nda (The New York School of Social Work) eğitim gördü. Sertel burada sosyoloji derslerinde Morgan ve Le Play'in incelemelerini, Engels'in Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni ve daha sonra çevirisini de yapacağı Babel'in Kadın ve Sosyalizm metinlerini okudu. Gördüğü eğitimle birlikte sosyalist ideolojiye odaklanmaya başladı. 1922 yılında ikinci kızı Yıldız doğdu. 1923 yılı Temmuz ayında ailesiyle birlikte Türkiye'ye geri döndü. Ankara'ya yerleştiler. Çocuk Esirgeme Kurumu desteğiyle “Sosyal Araştırma” projesine girişti ama proje hayata geçirilemedi. Cumhuriyet'in ilanından sonra İstanbul'a döndüler.

1924 yılında eşiyle birlikte Resimli Ay dergisini çıkarmaya başladı. Resimli Ay ve Resimli Perşembe'de Cici Anne imzasıyla kadın-erkek ilişkilerine ilişkin yazılar yazdı. Biçer, Sertel'in Cici Anne takma adıyla yazdığı yazılarda yalnızca kadın-erkek sorununa ilişkin yazdığını, kendi adını kullanarak ise siyasi yazılar yazdığını belirtir. Bu yazılarında okuyuculardan aldığı mektuplar üzerinden kadın-erkek ilişkilerini yorumlamaktadır. Ancak Cici Anne'nin kendisi olduğunun anlaşılmasını istemez gibidir, çünkü “Cici Anne” kadınların kadınlıkla ilgili sorunlarıyla, “Sabiha Sertel” ise sol siyasetle, başka bir deyişle "daha ciddi" konularla ilgilenmektedir.

Cumhuriyet gazetesinde yazdığı bir yazı nedeniyle “rejimi tenkit ve sınıflar arasına nifak sokmak” suçuyla yargılandı. 1925 yılında kocası Zekeriya Bey tutuklanarak Ankara'ya götürüldü, Sinop'ta üç yıl kalebentliğe mahkûm edildi. Resimli Ay dergisinin kapanması üzerine Sabiha Hanım Sevimli Ay'ı çıkartmaya başladı.

1926 yılında Resimli Ay yeniden yayımlanmaya başladı. Derginin ikinci evresi kendi sözleriyle “yeni bir edebiyatın doğuşunu gösteren bir devre”ydi. Nazım Hikmet Resimli Ay'da çalışmaya başladı. Sertel'in sosyalizme yaklaşmasında Nazım Hikmet'le dostluğu da rol oynadı. Kadın konusu derginin ana konularından biri olmaya devam ederken bakım, sağlık, Hollywood yıldızları üzerine haberler gibi yazılar da dergide yer alıyordu. Biçer bunu dönemin desteklediği modern kadın imajına bağlarken, yeni ulus devletin modernliğinin dünyaya kadınların modern görünümleri aracılığıyla da kanıtlamayı amaçlayan erken Cumhuriyet dönemi reformlarının bu konuda etkili olduğundan bahseder.

Sabiha Hanım, 1930 yılında İstanbul'da belediye seçimlerinde aday oldu. “Savulun geliyorum” başlıklı makalesi nedeniyle yargılandı. 1931 yılında Resimli Ay kapandı. Aynı yıl Zekeriya Sertel Son Posta gazetesini kurdu, şeker fabrikası sahibi Hayri İpar'ın haksız kazanç sağladığını iddia ettiği yazısı “Şekerci Hayri Bey İhtikar Yaptı!” nedeniyle yargılanarak Sultanahmet Cezaevi'ne gönderildi. 29 Ekim 1933'te Cumhuriyet'in yıldönümü ile ilan edilen affa kadar 3 yıl süresince cezaevinde kaldı. Sabiha Sertel bu esnada Zekeriya Sertel'in Yunus Nadi ile çıkardığı Hayat Ansiklopedisi’nde çalışmaya başladı. Karl Kautsky'nin Sınıf Kavgası’nı, Adoratski'nin Diyalektik Materyalizm’ini, Lenin'in Harp ve Sosyalizm’ini ve August Babel'in Kadın ve Sosyalizm’ini Türkçeye çevirdi. Bu süreçte Kadıköy'de çocuk yuvası açtı.

1934 yılında kurulan Tan gazetesinde çalışmaya başladı, ABD'de yayımlanan “Yılda 100 Kitap” serisini örnek alarak "Tan Cep Kitapları" dizisini hazırladı. Büyük Mecmuada yazdığı kadın haklarına ilişkin yazıların aksine Tan gazetesindeki yazılarında emperyalizm ve faşizm karşıtı yazılar kaleme aldı. Sertel bu dönemde yazdığı yazılar için Roman Gibi adlı anı kitabında “(b)en de böylece politik hayata girme fırsatı buldum” der.

1936 yılında Hintli idealist filozof Roy ile materyalist felsefeye bağlı kızı Çitra'nın Hindistan'ın İngiliz emperyalizmine karşı savaşı esnasında süren fikir çatışmalarını konu edinen Çitra Roy ile Babası romanını yazdı. Daha sonra ilk ve son sayısı Mart 1936'da yayımlanan Projektör dergisini çıkartmaya girişti. Biçer, “Milli edebiyat yoktur, sınıf edebiyatı vardır,” başlığının derginin siyasi eğilimini yansıtması açısından önemli olduğuna dikkat çeker.

Sertel 1937 yılında Fransa ve ABD'ye gitti. Bu ülkelerden Tan gazetesine röportaj ve yazılar gönderdi. Komunist bir dergi olan Voix Européenne dergisinde yazılar yayımladı. 1940 yılında “Yeni Mecmua Çocuk Neşriyatı” tarafından yayımlanan Efe Ali, Hayvanlar Meclisi, İnci Gerdanlık, Küçük Kahraman, Mavi Boncuk, Sihirbazın Kızı, Şehit Çocuk, Tıngır Mıngır Ben Geldim, Vatan Uğruna gibi çocuk kitaplarının hazırlanışına katıldı. Aynı yıl Tevfik Fikret hakkında yazdığı yazılarda, Yeni Sabah gazetesine ve Sebil-ü Reşat dergisi sahibi Eşref Edip Hoca'ya hakaretten yargılandı.

1941 yılında Tan’da yazması siyasal iktidarca bir süre engellendi. 1942 yılında ırkçılığa karşı yazdığı bir yazı nedeniyle yargılandı. Tan’da yazması tekrar engellendi. 1941-1942 yıllarında İkinci Dünya Harbi Tarihi’ni yazdı. 1943'te Basın Genel Müdürlüğü'nden gelen yazılı bir belgeyle Tan’da yazması yeniden bir yıl süreyle yasaklandı. Sertel bu dönemde Lenin'in Emperyalizm, Kapitalizmin Son Safhasıdır’ını ve Stalin'in Leninizmin Problemleri’ni Türkçeye çevirdi. 1945 yılında Görüşler dergisini çıkarttı. 4 Aralık 1945'te bir kışkırtma sonucu Tan matbaası yakıldı. Sabiha Sertel kocasıyla birlikte tutuklandı.

Giderek artan siyasal baskılar nedeniyle 1950'de Türkiye'den ayrıldı. Önce Paris, sonra Roma ve tekrar Paris'te yaşadı. 1952 yılı Ağustos ayında kocasıyla birlikte Budapeşte'ye gelerek Budapeşte Radyosu'nda çalışmaya başladı. 1953'te Budapeşte Radyosu Türk kısmının şefi oldu. Türkiye Komünist Partisi (TKP) Budapeşte grubu sorumlusu oldu. 1956 yılında kocası ve kızı Yıldız'la Prag'a geçti. Bizim Radyo'da çalışmak üzere Leipzig'e taşındı. 1962'de TKP MK Dış Bürosu'nun 1962 Konferansı'na katıldı. 1963 yılında SSCB'ye gitti. 4 Haziran 1965 TKP'nin Leipzig Grubu içindeki son gelişmeler ve anlaşmazlıklarla ilgili raporunu Moskova'dan yolladı. 1963-1968 yılları arasında İlericilik-Gericilik Kavgasında Tevfik Fikret, Nazım Hikmet’ten ve Sabahattin Ali’den Anılar ve Roman Gibi adlı anı kitaplarını yazdı.

Paris, Budapeşte ve Moskova'da yaşadıktan sonra 2 Eylül 1968'deki ölümüne dek Bakü'de kaldı.

Yapıtları

  • Çocuk Ansiklopedisi (4 cilt, Mehmet Zekeriya ve Faik Sabri ile birlikte, 1927-1928)
  • Çitra Roy ile Babası (1936)
  • İleri ve Geri Kavgasında Tevfik Fikret (1939)
  • Tevfik Fikret-Mehmet Akif Kavgası (1940)
  • Tevfik Fikret: İdeolojisi ve Felsefesi (1946) (İlericilik-Gericilik Kavgasında Tevfik Fikret adıyla, 1965)
  • Roman Gibi (1969)

Çeviri Kitapları

  • K. Kautsky, Sınıf Kavgası (1934)
  • A. Babel, Kadın ve Sosyalizm (1935)
  • V. Adoratsky, Diyalektik Materyalizm: Marksizm-Leninizmin Nazari Temeli (1936)
  • O. M. Molotov, Yeni Sovyet Rusya ve Esas Teşkilât Kanunu (1936)
  • J. Bryce, Demokrasi Nedir (1939)

Kaynakça

  • Burcu Ertuna Biçer, Erken Cumhuriyet Dönemi Aydını Sabiha Zekeriya Sertel’in Fikir Yazılarında Modernleşme Bağlamında Kadın, Toplum ve Siyaset, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aralık 2008, İstanbul.
  • Burcu Ertuna Biçer, M. Şehmus Güzel ve Ayşegül Yaraman-Başbuğu, Sabiha Sertel, İstanbul: Bağlam, 2010.
  • Ayça Bulut, Kemalist Dönem toplumsal cinsiyet politikası ve kadın hareketi çerçevesinde Sabiha Sertel üzerine bir inceleme, Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2002, Ankara.
  • Refik Erduran, Sabiha, Cağaloğlu, İstanbul: Remzi, 2004.
  • Hülya Semiz, İkinci Dünya Savaşı döneminde gazeteci Sabiha Sertel’in döneme ilişkin görüşleri, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2008, İstanbul.
  • Yıldız Sertel, Annem: Sabiha Sertel Kimdi Neler Yazdı : Yaşantı, İstanbul: YKY, 1994.
  • A. Shissler “"IF YOU ASK ME" Sabiha Sertel's Advice Column, Gender Equity, and Social Engineering in the Early Turkish Republic”, Journal Of Middle East Women's Studies, 2007. 3(2), 1-30.
  • A. Shissler, “Womanhood Is Not For Sale: Sabiha Zekeriya Sertel Against Prostitution and for Women's Employment”, Journal Of Middle East Women's Studies, 4(3). 2008. 12-30.
  • Zafer Toprak, “Sabiha Sertel ve Türk Feminizmi”, Toplumsal Tarih, No:51, Mart 1998.
  • "Sertel, Sabiha", Tanzimattan Bugüne Edebiyatçılar Ansiklopedisi, İstanbul: YKY, 2010.
Araçlar
Diğer dillerde
Kişisel araçlar